Dag van het Jodendom: Vrijheid is ‘omgaan met vrijheid’

”Het bijbelse Hebreeuws kent geen afzonderlijk woord voor ‘vrijheid’, alleen duiding van de betekenis ervan voor menselijk doen en laten. De Joodse leer over ‘omgaan met vrijheid’  krijgt tegenwoordig universele betekenis in de lijn van de pretenties van het Oude en Nieuwe Testament van de bijbel’’. Aldus prof. dr. Wout van Bekkum, hoogleraar Midden Oosten Studies in Groningen op de Dag van het Jodendom, zondag 19 januari jl., in de Folkingestraat Synagoge te Groningen. Van Bekkum en exegeet dr. Joke Brinkhof (lid van het Overlegorgaan Joden En Christenen) waren gastsprekers op de jaarlijkse studiemiddag van het bisdom en de joodse gemeenschap. Thema was ‘Bevrijding & Vrijheid’ in het kader van 75 jaar herdenking van de Bevrijding dit jaar. Organisator Arthur van Essen kreeg bij zijn afscheid de Bonifatiuspenning uitgereikt door mgr. Van den Hout.   

Prof. Van Bekkum keek terug op de oprichting, sluiting en heropening van de Folkingestraat  Synagoge onder invloed van de Tweede Wereldoorlog en de herwonnen vrijheid. Na een luisterrijke opening in 1906 door de Groningse Joodse gemeenschap, in aanwezigheid van provinciale en gemeentelijke bestuurders en een burgertocht vanaf het gemeentehuis, volgde in de oorlogsjaren (1942) deportatie van een groot deel van de Joodse gemeenschap en sluiting van de synagoge. Na de bevrijding kwam een particuliere stomerij/wasserij in het onteigende gebouw. Pas tientallen jaren later (1981) volgde restauratie en heropening van de synagoge, inclusief Thora rollen, na bezielende actie van de Groningse priester-monnik Herman Verbeek, gesteund door de locale joodse gemeenschap. Verbeek was de eerste voorzitter van de Stichting Folkingestraat Synagoge. De RK kerk zocht bij monde van Paus Johannes XXXIII, en later Paus Johannes Paulus II, naar openlijk herstel van de relatie met de Joden als ‘onze oudere broeders’.

Gulden regel

Wat betreft ‘vrijheid’ ziet Van Bekkum een rode draad in de rabbijnse uitleg van de Thora. De hoogste leefregel van God voor de mensen is het respecteren van de naaste. Of zoals de beroemde rabbi Hillel, tijdgenoot en leraar van Jezus, het in de eerste eeuw formuleerde:  ‘Doe een ander niet aan wat bij jou gehaat is.’ Volgens Jezus en Hillel vat het de leer van de Thora in een zin samen. In de katholieke kerk staat dit bekend als de ‘regula aurea’: de gulden regel. De vrijheid van de een gaat tot de grens van de ander. In de rabbijnse traditie diende de uittocht van het joodse volk uit Egypte, en vervolgens hun 40 jaar rondtrekken in de woestijn, om de Joden in te prenten dat geloof in godsbeelden onzin en onecht is. Leven in vrijheid betekent leven in opdracht: de Heer dienen door je aan 10 leefregels te houden. ‘Vrijheid’ is altijd in opdracht en in verbondenheid: de opdracht om ‘het goede doen en het kwade laten’. Van Bekkum: ‘’Ideaal samenleven is een realiseerbaar doel en niet weg te schuiven naar een hogere dimensie of verre toekomst. (…..) We voelen dat bijvoorbeeld heden ten dage scherper door de klimaatproblemen.’’ De rabbijnse traditie leert ook dat van alle menselijke eigenschappen, de taal en de tong het grootste kwaad veroorzaken:  roddelen, kwaadspreken, mensen monddood maken. Vergelijk in onze tijd de naming and shaming van anderen met ideologische propaganda, discriminerende stereotypes, misleidende reclametaal of anoniem kwaadspreken via social media.

Vrijheid als het zich houden aan regels voor respectvolle omgang krijgt tegenwoordig universele betekenis. Willen we aan onderdrukking of natuurrampen ontkomen, zoals de klimaatcrisis, dan moeten we ons houden aan afspraken en internationale samenwerking. Dit is leven in verbondenheid met waarden van solidariteit (tegen armoede) en de natuur als Gods schepping. Van Bekkum: ’’Mensen in elke generatie – u en ik, de bisschop en de rabbijn – zijn gebonden aan verbetering van de samenleving en van de wereld.”

Jaarlijks Pesach   

Exegeet Joke Brinkhof stelde drie vragen met betrekking tot de betekenis van vrijheid en Exodusverhalen, respectievelijk: Waarom keer op keer bevrijding vieren? Hoe verzeil je in ‘slavernij’? En: vrijheid als leerproces voor het omgaan met onzekerheid.  (1) Het Pesachfeest, de joodse viering van de bevrijding uit Egypte, begint in Exodus al voor de uittocht met de opdracht dat volgende generaties dit moeten blijven vieren, dus ook mensen die het niet hebben meegemaakt maar het verhaal overgeleverd krijgen. Brinkhof: ‘’Bevrijding is geen eindpunt maar een begin: de kans om telkens opnieuw vrijheid te kiezen. Want in elke leefsituatie bestaan onvrijheden van eigen kleur en smaak.’’ Het christelijke sacrament van brood en wijn, gevierd in elke eucharistie en avondmaal, staat in deze Pesachtraditie.  (2) Na de succesvolle landbouwpolitiek van Jacobs zoon Jozef aan het Egyptisch hof, belanden hun joodse nazaten in tijden van voorspoed en welvaart.  Maar als er een Farao komt ‘die Jozef niet gekend heeft’ wordt de groeiende joodse bevolking als bedreiging gezien; dat is ook het begin van onderdrukking en slavernij. Een welvarend Egypte vreest de groeiende minderheid in het land met een eigen geloof en identiteit. Brinkhof: ”De joden wonen in voorspoed maar niet in het hun beloofde land. Ze worden slaaf van het economisch systeem dat welvaart voortbracht, hun groei roept weerstand op.” (3) Het vertrek (”exodus”) onder leiding van Mozes leidt tot veertig jaar rondtrekken in de woestijn: een ‘leerproces’ van een generatie om de essentie van vrijheid te leren. Bij tegenspoed vertrouwen houden in de toekomst (= de belofte van het beloofde land), geen verval in afgodsbeelden verering maar je houden aan de tien leefregels van God voor goed samenleven.  ‘Vrijheid’ in de joodse traditie is volgens Brinkhof ‘leven in opdracht”. Actueel ook in onze tijd met de dreiging van een ´klimaatcrisis´, veroorzaakt door ´jacht naar geld en welvaart´. Alsook tendenzen als het ´beschimpen van anderen´ wegens huidskleur, geaardheid of etnische  afkomst. De parabelverhalen van Jezus in het Nieuwe Testament wijzen volgens Brinkhof op een vergelijkbare levenshouding en omgangswaarden.

Uitreiking Bonifatiuspenning 

De Groningse Dag van het Jodendom wordt al jaren georganiseerd door Arthur van Essen, namens het bisdom Groningen-Leeuwarden, en Lex van der Star namens de liberaal-progressieve Joodse gemeente in Haren. De 82-jarige Van Essen trekt zich dit jaar terug en draagt zijn taak over aan Marcel Wichgers.  De Dag van het Jodendom is van alle bisdommen met name in Groningen en Roermond een succesvolle traditie geworden. Volgens bisschop Ron van den Hout is dat in hoge mate ook te danken aan de inzet van Arthur van Essen. Als blijk van waardering kreeg hij de Bonifatiuspenning van het bisdom uitgereikt.

Contact: Lammert de Hoop, Communicatie, bisdom Groningen-Leeuwarden.

M 06 – 109 14 645.  E   l.dehoop@bisdomgl.nl      

Gastlezingen en foto’s:

Bekkum, W.J. van – VRIJHEID IN VERBONDENHEID, De Joodse Omgang met Vrijheid

Brinkhof.Leven naar Vrijheid toe. 2020doc